Bektaşi Fıkralarında Olumlu ve Olumsuz Mizah Tarzları

Abstract

Fıkralar farklı mizah tarzlarını barındıran edebiyat ürünleridir. Martin ve arkadaşları bireylerin dört mizah tarzı kullandıklarını belirtmişlerdir. Bunlar; katılımcı, kendini geliştirici, saldırgan ve kendini yıkıcı mizah tarzlarıdır. Bu mizah tarzlarından ikisi olumlu ikisi ise olumsuzdur. İnsanlar farklı mizah tarzlarını kullanarak, kişilerarası ilişkilerde değişik işlevlerde bulunurlar. Fıkra, mizahın en önemli unsurlarından biridir. Türk kültüründe yer alan en önemli fıkra tiplerinden biri Bektaşî’dir. Bektaşî kültürü içinde oluşan bu fıkralar, yerel ve evrensel değerlere sahiptir. Bu fıkralarda gülmeye neden olan en önemli durum uyumsuzluktur. Bektaşî fıkralarında belli tipler bulunmaktadır. Bu tiplerin temsil ettikleri belli davranışlar vardır. Bu çalışmada Bektaşî fıkralarının olumlu ve olumsuz mizah tarzları kapsamında incelenmesi amaçlanmaktadır. Bu çalışma doküman incelemesi tekniği ile yapılmıştır. Yapılan incelemede farklı fıkralarda değişik mizah tarzlarının kullanıldığı gözlenmiştir. Bektaşî fıkralarında katılımcı, kendini geliştirici, saldırgan ve kendini yıkıcı mizah tarzlarıyla ilgili birçok temaya rastlanmaktadır. Katılımcı mizah tarzının kullanıldığı Bektaşî fıkralarında kişilerarası ilişkilerin geliştirilmesi amaçlanır. Bektaşî tipi, bu mizah tarzını kullanarak farklı inanç ve düşünceye sahip olan kişilerle sağlıklı etkileşim kurar. Bektaşî fıkralarındaki kendini geliştirici mizah tarzı ile birey pozitif yönde gelişir. Bektaşî kendisiyle temas kurduğunda bu tarzı sıklıkla kullanır. Bektaşî, saldırgan mizahı kullanarak diğerlerini alaya alır ve eleştirir. Yıkıcı mizah tarzı ile de kendini aşağılar ve kendi zayıflıkları ile alay eder. Bektaşi fıkralarında olumlu mizah tarzlarıyla ilgili temalara daha sık rastlanmaktadır. Bu durum Bektaşi fıkralarının kişisel gelişimi ve sosyal etkileşimi destekleme işlevini ön plana çıkarmaktadır. Buna karşı saldırgan ve kendini yıkıcı mizah tarzlarıyla ilişkilendirilen fıkralardaki temaların da daha ılımlı olduğu görülmektedir. Bu durum Bektaşi fıkralarının insancıl bir temele sahip olduğunu göstermektedir.Anecdotes are literary products that contain different humour styles. Martin and colleagues stated that individuals use four humour styles, namely, affiliative, self-enhancing, aggressive and self- defeating humour styles. Two of these humour styles are positive and two are negative. People perform different functions in interpersonal relationships by using different humour styles. Anecdote is one of the most important elements of humour. One of the most important types of anecdotes in Turkish culture is Bektashi anecdotes. These anecdotes, which are formed within the Bektashi culture, have local and universal values. The most important situation that causes laughter in these jokes is disharmony. There are certain types in Bektashi anecdotes. There are certain behaviours that these types represent. In this study, it is aimed to examine Bektashi anecdotes with positive and negative humour styles. This study was carried out with the document analysis technique. In the examination, it was observed that different humour styles were used in different jokes. There are many themes related to affiliative, self-enhancing, aggressive and self-defeating humour styles in Bektashi anecdotes. In Bektashi anecdotes in which affiliative humour is used, it is aimed to develop interpersonal relations. Using this humour style, Bektashi type interacts with people who have different beliefs and thoughts. With the self-enhancing humour style in Bektashi jokes, the individual develops in a positive way. Bektashi often uses this style when he comes into contact with himself. Bektashi ridicules and criticizes others by using aggressive humour. Themes related to positive humour styles are more common in Bektashi jokes. This situation highlights the function of Bektashi anecdotes to support personal development and social interaction. On the other hand, it is seen that the themes in the jokes associated with aggressive and self-defeating humour styles are appeared to be moderate. This shows that Bektashi anecdotes have a humanitarian basis.