[Codex Cumanicus’un Alman Bölümü Tanıklığında Eski Türk Dinî Söz Varlığına Katkılar]

Abstract

Orta Asya’nın Manici ve Buddhacı öğretileri, Eski Türk dili ve kültürü açısından bir dönüm noktasıdır. Manici ve Buddhacı düşünce sistemleri, Türk dilinin somut ve eylem odaklı bozkır yapısından soyut, felsefi ve metafizik bir literatür diline evrilmesini sağlayarak Türk dilinin kavramlaştırma kapasitesini en üst seviyeye taşıyan entelektüel hareketlerdir. Uygur Dönemi'ndeki dinî kavramlar leksikal kopyalarla verilmekle birlikte Buddhacı rahiplerin dinî terimleri aktarmada tercih ettikleri Türkçe söz yapımı ilkeleri İslami ve Hristiyan öğretiyi yansıtan Türkçe metinlerdeki teknik terimlerin oluşturulmasında yol göstericidir. Budist öğreti ekseninde şekillenen Türkçe terminoloji, Karahanlı Kur’an tercümelerini de etkilemiştir. İlgili dönem metinlerinde tanıklanan dinî terimler, Türklerin İslamiyet’e geçişinin radikal ve ani bir kültürel kopuş olmadığını; aksine yerleşik bir medeniyet dili olan Eski Uygur Türkçesinin edebi ve dinî birikiminin Karahanlılarla İslami bir kalıba evrildiğini yansıtmaktadır. Böylece İslami kavramlar; Uygurların kullandığı türetme, birleştirme, eksiltme ve anlam aktarımı gibi yöntemler aracılığıyla Türkçeye aktarılabilmiştir. Uygur ve Karahanlı zamanı Türkçe dinî terminoloji, Codex Cumanicus’un Alman bölümündeki örneklerde de görülmektedir. Bu çalışmada Codex Cumanicus’un Alman bölümündeki türetme ve birleştirme yoluyla oluşturulmuş Hristiyan öğretiye ait Türkçe dinî terimler dilsel ve tematik olarak ele alınmıştır. Çalışmada Türkçe terimler, iki ana başlıkla alfabetik olarak sıralanmış; devamında madde başı verilen sözcükler köken bilgisi ve dönem sözlükleri ile ele alınarak ilgili ibarelerin teşekkülü, kavramsallığı ve tarihî dönemlerdeki sürekliliği belirlenmeye çalışılmıştır.