Idrīs-i Bitlīsī’s Attitude of Tahqīq (Analyzing) in His Ḥāshiyah Anwār al-Tanzīl

Abstract

The sharḥ-ḥāshiyahs, which were mostly seen intensely after the 7th century in the history of tafsīr, formed an important circle of tafsīr literature. The two most important tafsīr texts on which the ḥāshiyahs were written are al-Zamakhsharī’s al-Kashshāf and al-Baydāwī’s Anwār al-Tanzīl, which centers it. Ḥāshiyahs made important contributions to the interpretation process of the verses by addressing the expressions of the musannifs (author of the original text) or various issues in the context of these expressions. In this respect, the ḥāshiyah of Bitlīsī, who is both an expert in rational and traditional sciences and an important politician and historian, has a remarkable quality among Anwār al-Tanzīl ḥāshiyahs. In the ḥāshiyah, which is the subject of this article, what kind of attitude Bitlīsī exhibited is important. Because in the ḥāshiyahs, the commentators only exhibit an attitude of explaining the original text, summarizing, conveying or analyzing (tahqīq) the pre-existing views. Each of the aforementioned attitudes is based on a certain purpose or benefit, in the ḥāshiyahs in which the tahqīq attitude is exhibited, the determinations, opinions and claims in the original texts and the ḥāshiyahs written on them were analyzed sometimes in terms of comparing and reasoning, and sometimes in terms of resolving, criticizing, strengthening, opting, detailing or attesting. By doing this, the ḥāshiyahs have a quality that contributes to the existing knowledge and ultimately to the interpretation of the verses. For this reason, it has been determined in the article what kind of attitude Bitlīsī exhibited in the annotation by descriptive method and comparative text reading method, and it has been tried to reveal what feature the ḥāshiyah has. Before that, information was given about the ownership of the ḥāshiyah to the author, its technical features and resources.Tefsir tarihinde 7. asırdan sonra yoğun bir şekilde görülen şerh-hâşiyeler, tefsir edebiyatının önemli birhalkasını oluşturmuştur. Üzerine hâşiyelerin yazıldığı en önemli iki tefsir metni Zemahşerî’nin el-Keşşâf’ı veonu merkeze alan Beyzâvî’nin Envârü’t-tenzîl’idir. Hâşiyeler musanniflerin ifadelerini veya bu ifadeler bağlamında çeşitli meseleleri ele alarak âyetlerin tefsir sürecine önemli katkılar sunmuştur. Bu itibarla Envârü’ttenzîl hâşiyeleri içerisinde hem aklî ve naklî ilimlerde mahir hem de önemli bir tarihçi ve siyasetçi olan İdrîsi Bitlîsî’nin hâşiyesi dikkat çekici bir niteliğe sahiptir. Bu makalenin inceleme konusunu oluşturan hâşiyede,Bitlîsî’nin temelde nasıl bir tavır sergilediği önemlidir. Zira hâşiyelerde şârihler asıl metni sadece şerh edici,mevcut görüşleri ihtisar edici, nakledici veya tahkik edici bir tavır sergileyebilmektedirler. Mezkûr tavırlarınherbiri belli bir maksada dayalı veya faydaya dönük olmakla birlikte özellikle tahkik tavrının sergilendiğihâşiyeler asıl metinlerdeki ve bunlar üzerine yazılan hâşiyelerdeki tespitleri, görüş ve iddiaları bazen mukayese ve muhakeme bazen de tahlil, tenkit, tahkim, tercih, tasdik veya tafsil gibi açılardan inceleyerek mevcut birikime ve neticede âyetlerin tefsirine katkı sağlayıcı bir niteliğe sahip olmuştur. Bu sebeple makalede Bitlîsî’ninhâşiyede nasıl bir tavır sergilediği deskriptif yöntem ve mukayeseli metin okuma yöntemiyle tespit edilmiş,hangi özelliğe sahip hâşiyelerden olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bunun öncesinde de hâşiyeninmüellife aidiyeti, teknik özellikleri ve kaynakları hakkında bilgi verilmiştir.