Ahmet Mithat Efendi’nin Dinler Tarihi Kitabı ve Dersleri Üzerine Bazı Tespitler

Abstract

19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Batı akademisine giren bir bilim dalı olan dinler tarihini benimseme noktasında, Osmanlı eğitim sisteminin geç kaldığı söylenemez. Zira Şemseddin Sami’nin Esatir’i ile dinler tarihi literatürü adına eserler verilmeye başlandığı gibi daha ilk dârülfünundan itibaren dinler tarihi dersleri yüksek öğretim müfredatına girmiştir. Ahmet Mithat Efendi’nin bu serüvende farklı ve önemli bir yeri vardır. O, dârülfünunda okutulan ilk dinler tarihi ders kitabının yazarıdır. Tarih-i Edyan (Tedrisî Tarih-i Edyan) ismini taşıyan bu eserinde A. Mithat, dinî gelenekleri anlatmaya geçmeden önce; dinler tarihi dersinin/biliminin gereği ve önemi, çalışma metotları, faydaları ve kaynakları gibi konuları ele alır. Dönemin revaçta problematiği dinlerin kökeni ve gelişim süreçleri gibi meselelere geniş yer ayırır. Eserinin satır aralarında, devrin evrimci ve pozitivist bakış açısıyla geleneksel görüşleri tevil etme çabası sezilir. A. Mithat, Kur’an’ın bilimle çelişmeyeceğine tam bir itimatla, bilimsel verilere sonuna kadar kapı aralar. Onda, Müslüman zihinleri Batı’nın kimi “tehlikeli” fikirlerinden muhafaza etme ve İslam geleneğinin kimi iddialarını savunma kaygısı da kendini gösterir. Bu onun dinler tarihi anlatımına kelâmi bir ton katar. A. Mithat için dinler tarihi, dünya dinlerini tanıtırken âdeta İslam’ın rüçhaniyetini ortaya koyacak bir bilim dalıdır. Metnin en ilgi çekici ve iddialı yönlerinden biri, dinin kökenini ve insanın tekâmül serüvenini irdelerken Kur’ani hassasiyetleri gözetme çabasıdır. Bu yönüyle eser dinler tarihine yeni açılımlar sağlarken geleneksel yorumlardan gelebilecek eleştirileri göze alır. A. Mithat’ın, eserinde din psikolojisi ve din sosyolojisi adına serdettiği düşünceler de ıskalanmamalıdır. Elinizdeki makale, Tedrisî Tarih-i Edyan çerçevesinde A. Mithat’ın bahsi geçen hususlara dair görüşlerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır.It cannot be said that the Ottoman education system was late in adopting the history of religion, which is a branch of science that entered the Western academy in the last quarter of the 19th century. Because, with Shemseddin Sami’s Esatir, works were started to be given on behalf of the literature on the history of religions, and the History of Religions lessons were included in the higher education curriculum from the very first Dārülfünun. Ahmet Mithat Efendi has a different and important place in this adventure. He is the author of the first History of Religions textbook taught in the Dārülfünun. In this work, which bears the name of Tarih-i Edyan (Tedrisī Tarih-i Edyan), before explaining the religious traditions, A. Mithat deals with issues such as the necessity and importance of the history of religious course/science and working methods, benefits, and resources of this science. He dedicates a wide space to issues such as the popular problem of the period, the origin of religions and their development processes. Between the lines of his work, an effort to interpret traditional views with the evolutionist and positivist points of view of the period can be perceived. A. Mithat opens the door to scientific data with full confidence that the Qur'an will not contradict science. It also shows the concern to protect Muslim minds from some "dangerous" ideas of the West and to defend some claims of the Islamic tradition. This adds a theological tone to his narrative of the history of religions. For A. Mithat, the history of religions is a branch of science that will reveal the priority of Islam while introducing world religions. One of the most interesting and assertive aspects of the text is the effort to consider the Qur'anic sensitivities while examining the origin of religion and the evolutionary adventure of man. In this respect, the work provides new openings to the history of religions and takes into account the criticisms that may come from traditional interpretations. A. Mithat's thoughts on the psychology of religion and the sociology of religion in his work should not be missed. The article in your hand aims to evaluate A. Mithat's views on the aforementioned issues within the framework of the Tedrisī Tarih- i Edyan.