Sosyal Temsiller Kuramı Perspektifinden Çocuk Kitaplarında Engelliliğin Görsel Temsiline Bir Bakış

Abstract

Bu araştırma, engelliliği doğrudan konu edinmeyen erken çocukluk dönemi resimli kitaplarında, engelli bireylerin gündelik yaşam sahnelerinde ne ölçüde görünür olduğunu incelemektedir. Sosyal Temsiller Kuramı çerçevesinde yürütülen çalışma, engelliliğin çocukların erken dönem sosyal algıları ve zihinsel modelleri içinde nasıl konumlandığını anlamayı amaçlamaktadır. Veriler, Türkiye’de çevrim içi satış platformlarında yer alan 0 – 7 yaş grubuna yönelik en çok satan resimli çocuk kitaplarının taranmasıyla elde edilmiştir. 2022 yılında listelenen üç yüz kitap incelenmiş; belirlenen dışlama ölçütleri doğrultusunda 223 özgün kitap analiz kapsamına alınmıştır. Veri analizi, araştırmacılar tarafından geliştirilen “Resimli Çocuk Kitaplarında Engellilik Temsili Analiz Formu” kullanılarak görsel içerik analizi yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Analiz sürecinde figürün görsel konumlanışı, sosyal 2 bağlamla ilişkisi, eylem durumu, duygusal ifadesi ve engelliliğin sunum biçimi gibi göstergeler sistematik olarak değerlendirilmiştir. Bulgular, incelenen 223 kitaptan yalnızca ikisinde engelli bireylerin gündelik yaşam sahnelerinde yer aldığını göstermektedir. İlk kitapta engelli karakter, bir sanat etkinliğine katılan ancak sosyal ilişkileri sınırlı bir figür olarak sunulmaktadır. İkinci kitapta ise karakter, topluluk içinde bir yürüyüşe katılan ve pankart taşıyan aktif bir özne olarak betimlenmektedir. Bulgular, sosyal temsillerin oluşumunda kritik öneme sahip olan yerleştirme (anchoring) ve nesneleştirme (objectification) süreçlerinin çoğu kitapta devreye girmediğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, analiz edilen erken çocukluk dönemi resimli kitaplarında engelliliğin hem nicel hem de nitel açıdan oldukça sınırlı biçimde temsil edildiğini ortaya koymaktadır. Engelli bireylerin yalnızca tematik kitaplarda değil, gündelik yaşamın doğal akışını yansıtan genel amaçlı kitaplarda da görünür kılınması, çocuklarda kapsayıcı sosyal algıların gelişimi açısından gerekli görülmektedir.This research aims to examine the representations of disability in picture books for early childhood within the framework of Social Representations Theory. Based on the emphasis that disability should be considered not only as an individual but also as a social difference, the study analyzes the visual visibility of individuals with disabilities in "ordinary life scenes" and the impact of these representations on social perception. The theoretical basis is based on Serge Moscovici's processes of anchoring and objectification.The research was conducted using a document review method within the framework of a qualitative research design. 223 picture books for early childhood, featured on the best-seller lists of online book sales platforms in Turkey, were examined. Visual content analysis was conducted using the "Disability Representation in Children's Picture Books Analysis Form." The findings revealed that only two of the 223 books examined featured visual representations of characters with disabilities. While these two examples portrayed disabled characters positively, as active, independent, and contributing to society, disability is generally not visible in everyday scenes. Consequently, the visual visibility of individuals with disabilities in early childhood children's books in Turkey is quite limited. This lack prevents children with disabilities from seeing themselves represented, weakening their sense of belonging. In non-disabled children, it hinders empathy and acceptance of differences. The study emphasizes that disability should be visualized not only in topic-focused books but also in ordinary, real-life situations. This can contribute to the development of an inclusive social representation by making disability "familiar" to children.