Bilişsel Farkındalık Beceri Algılarının İlköğretim Matematik Öğretmenlerinin Matematiksel Düşünme Algılarını Yordamasının İncelenmesi

Abstract

Öğretmenlerin öğretim süreçlerini yönlendiren üst düzey düşünme becerilerinin niteliği dikkate alındığında ilköğretim matematik öğretmenlerinin bilişsel farkındalık beceri ve matematiksel düşünme algılarının birlikte incelenmesi bu araştırmanın temel gerekçesini oluşturmaktadır. Bu doğrultuda araştırmanın amacı ilköğretim matematik öğretmenlerinin bilişsel farkındalık beceri algıları ile matematiksel düşünme algıları arasındaki yordamsal ilişkinin incelenmesidir. Araştırmada; öğretmenlerin bilişsel farkındalık ve matematiksel düşünme algılarının hizmet içi eğitimlere katılım durumuna göre farklılaşıp farklılaşmadığı, bu iki yapı arasındaki ilişkinin düzeyi ile karşılıklı yordama gücünün ve alt boyutlar temelindeki yapısının ortaya konulması amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda araştırma, ilişkisel tarama modeliyle yürütülmüş ve değişkenler arasındaki yordamsal ilişkiler analiz edilmiştir. Araştırmanın çalışma evrenini 2024-2025 eğitim öğretim yılında Trabzon ili merkez ve ilçelerinde görev yapan 589 ilköğretim matematik öğretmeni oluşturmaktadır. Örneklemi ise evrenden olasılığa dayalı olmayan örnekleme yöntemlerinden kolay ulaşılabilir örnekleme yoluyla seçilen 136 ilköğretim matematik öğretmeninden oluşmaktadır. Veriler Kişisel Bilgi Formu ile Demir (2013) tarafından geliştirilen Bilişsel Farkındalık Beceri Algı Ölçeği ve Bal ve Dinç-Artut (2020) tarafından geliştirilen Matematiksel Düşünme Ölçeği aracılığıyla toplanmıştır. İlköğretim matematik öğretmenlerinin bilişsel farkındalık ve matematiksel düşünme algılarının TYMM ile ilgili hizmet içi eğitime katılım durumuna göre farklılaşmasını belirlemek amacıyla bağımsız gruplar t-testi kullanılmıştır. Bilişsel farkındalık ile matematiksel düşünme algıları arasındaki ilişkiler korelasyon analizi ile incelenmiş; değişkenler arasındaki yordayıcı ilişkilerin belirlenmesi amacıyla basit ve çoklu doğrusal regresyon analizleri gerçekleştirilmiştir. Ölçme araçlarının güvenirliği Cronbach Alpha katsayıları ile değerlendirilmiş olup tüm analizler istatistik program aracılığıyla yürütülmüştür. Analiz sonuçlarına göre ilköğretim matematik öğretmenlerinin matematiksel düşünme ve bilişsel farkındalık beceri algılarının TYMM ile ilgili hizmet içi eğitime katılım durumuna göre anlamlı biçimde farklılaşmadığı belirlenmiştir. Bilişsel farkındalık ile matematiksel düşünme arasında toplam puanlar düzeyinde düşük düzeyde pozitif ve anlamlı bir ilişki bulunurken, matematiksel düşünmenin tümevarım–tümdengelim ile planlı düşünme boyutlarının bilişsel farkındalıkla orta düzeyde ilişkili olduğu görülmüştür. Buna karşılık matematiksel düşünmenin problem çözme boyutunun bilişsel farkındalıkla anlamlı bir ilişki göstermediği, kurallı düşünme boyutunun ise bilişsel farkındalıkla negatif yönde bir ilişki ortaya koyduğu sonucuna ulaşılmıştır. Yordamsal analizler, her iki yapının birbirini karşılıklı ve anlamlı biçimde yordadığını; ancak açıklanan varyansın her iki modelde de %7,4 ile sınırlı kaldığını göstermiştir. Alt boyutlar düzeyinde yalnızca matematiksel düşünmenin planlı düşünme ile tümevarım–tümdengelim boyutlarının bilişsel farkındalık beceri algılarını anlamlı biçimde yordadığı buna karşılık bilişsel farkındalık alt boyutlarının matematiksel düşünme algılarını tek başına anlamlı düzeyde yordamadığı belirlenmiştir. Araştırmada elde edilen bulgular ilköğretim matematik öğretmenlerinin bilişsel farkındalık ile matematiksel düşünme algıları arasındaki ilişkiyi ortaya koymuş; ilgili bulgular literatür ışığında tartışılarak gelecekte yapılacak araştırmalar için öneriler sunulmuştur.Considering the quality of higher-order thinking skills that guide teachers' teaching processes, examining the metacognition skills and mathematical thinking perceptions of primary school mathematics teachers together constitutes the main rationale of this research. Accordingly, the aim of the research is to examine the predictive relationship between primary school mathematics teachers' metacognition perceptions and their mathematical thinking perceptions. In this research, whether teachers' metacognitive awareness and mathematical thinking perceptions differ according to their participation in in-service training was examined, and the level of the relationship between these two constructs, their mutual predictive power, and their structure based on sub-dimensions were investigated. The research was conducted using a correlational survey model, and predictive relationships among the variables were analyzed. The study population consists of 589 primary school mathematics teachers working in the central and districts of Trabzon province during the 2024-2025 academic year. The sample consists of 136 primary school mathematics teachers selected from the population using convenient sampling, a non-probability sampling method. The data were collected using a Personal Information Form, the Metacognitive Awareness Skills Perception Scale developed by Demir (2013), and the Mathematical Thinking Scale developed by Bal and Dinç-Artut (2020). An independent samples t-test was used to determine whether primary school mathematics teachers' metacognitive awareness and mathematical thinking perceptions differed according to their participation in TYMM-related in-service training. The relationships between metacognition and perceptions of mathematical thinking were examined using correlation analysis; simple and multiple linear regression analyses were performed to determine the predictive relationships between the variables. The reliability of the measurement instruments was evaluated with Cronbach Alpha coefficients, and all analyses were carried out using statistical software. According to the analysis results, it was determined that primary school mathematics teachers' perceptions of mathematical thinking and metacognitive awareness skills did not differ significantly according to their participation in TYMM-related in-service training. While a low-level positive and significant relationship was found between metacognition and mathematical thinking at the total score level, the inductive-deductive and planned thinking dimensions of mathematical thinking were moderately related to metacognition. In contrast, it was concluded that the problem-solving dimension of mathematical thinking did not show a significant relationship with metacognition, and the rule-based thinking dimension showed a negative relationship with metacognition. Predictive analyses showed that both constructs mutually and significantly predicted each other; however, the explained variance remained limited to 7.4% in both models. At the sub-dimension level, it was determined that only the planned thinking and inductive-deductive dimensions of mathematical thinking significantly predicted metacognition perceptions, while the sub-dimensions of metacognition alone did not significantly predict mathematical thinking perceptions. The findings obtained in the study revealed the relationship between metacognition and mathematical thinking perceptions of primary school mathematics teachers. The relevant findings were discussed in light of the literature, and suggestions for future research were presented.