Okul Sözlüklerinde Tanım Yöntemleri ve Tanımların Ortaokul Öğrencileri Tarafından Anlaşılabilirliği Üzerine Bir İnceleme

Abstract

Bu araştırmanın temel amacı, ilköğretim düzeyinde hazırlanan Türkçe okul sözlüklerinde yer alan tanım cümlelerinin ortaokul öğrencileri tarafından anlaşılabilirlik düzeyini belirlemek, sözlüklerde kullanılan tanım yapma yöntemlerinin öğrencilerin gereksinimlerine uygunluğunu değerlendirmek ve bu süreçte sözlüklerde karşılaşılan eksik ve hatalı tanımlamaları incelemektir. Dil öğretiminde kelime bilgisi ve söz varlığı, öğrencilerin hem kavramsal hem de dilsel gelişiminde kritik bir rol oynamaktadır. Sözlükler, öğrencilerin kelime öğrenme süreçlerini destekleyen en önemli araçlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Ancak Türkiye'deki okul sözlüklerinde, tanımların genellikle yetişkin merkezli bir yaklaşımla hazırlanması, öğrenciler açısından anlama güçlüklerine yol açmaktadır. Araştırmada, TDK Yayınları Ortaokul Sözlüğü, İlköğretim Türkçe Altın Sözlük, Ali Püsküllüoğlu Ortaokul Türkçe Sözlük ve Büyük Türkçe Sözlük olmak üzere dört okul sözlüğü incelenmiştir. Çalışma karma yöntem deseninde yürütülmüş; nitel kısımda doküman analizi tekniğiyle sözlüklerde yer alan tanım yöntemlerinin yanı sıra eksik ve hatalı tanım örnekleri de belirlenmiş, nicel kısımda ise araştırmacı tarafından geliştirilen 20 kelimelik 'Öğrencilerin Tanımları Anlama Düzeyini Belirleme Anketi' (ÖTADBA) kullanılmıştır. Araştırmanın örneklemini Trabzon ili Akçaabat ve Ortahisar ilçelerinde öğrenim gören 330 beşinci sınıf öğrencisi oluşturmaktadır. Analiz sonuçlarına göre, öğrenciler tarafından en anlaşılır bulunan tanım yapma yolu 'işari/gösterimsel tanımlama' iken, en az anlaşılan yöntemin 'eş anlamlılarla tanımlama' olduğu tespit edilmiştir. Buna karşılık, incelenen sözlüklerde en yaygın kullanılan tanım yöntemi 'analitik/içlemsel tanımlama' olarak belirlenmiştir. Ayrıca, sözlüklerde kimi tanımların yalnızca eş anlamlılara indirgenerek verilmesi, örnek cümlelerin ve görsel desteğin eksikliği gibi durumlar, öğrencilerin anlam kurma sürecini zorlaştıran eksik ve hatalı kullanımlar olarak dikkat çekmiştir. Bu bulgular, mevcut okul sözlüklerinin, öğrencilerin bilişsel düzey ve dil gelişim özelliklerini yeterince dikkate almadığını göstermektedir. Sonuç olarak, öğrencilerin dil gelişimini destekleyecek biçimde, daha açık, görsel ögelerle zenginleştirilmiş, pedagojik yaklaşımlar temelinde hazırlanmış ve hatalı/eksik tanımlamalardan arındırılmış sözlük çalışmalarına ihtiyaç duyulduğu ortaya konmuştur. Araştırmadan elde edilen bulgular, ileride hazırlanacak eğitim amaçlı sözlük çalışmalarına yol gösterici nitelikte öneriler sunmakta ve sözlükbilim alanına katkı sağlamaktadır.The primary aim of this study is to determine the comprehensibility level of definition sentences in Turkish school dictionaries prepared at the elementary level by middle school students, to evaluate the appropriateness of the definition methods used in dictionaries in relation to students' needs, and to examine the incomplete or erroneous definitions encountered in this process. In language teaching, vocabulary knowledge plays a critical role in both the conceptual and linguistic development of students. Dictionaries stand out as one of the most important tools that support students' vocabulary learning processes. However, the fact that dictionary definitions in Turkey are generally prepared with an adult-centered approach causes difficulties in comprehension for students. In this study, four school dictionaries were analyzed: TDK Yayınları Ortaokul Sözlüğü (Turkish Language Association Middle School Dictionary), İlköğretim Türkçe Altın Sözlük (Primary Turkish Golden Dictionary), Ali Püsküllüoğlu Ortaokul Türkçe Sözlük (Ali Püsküllüoğlu Middle School Turkish Dictionary), and Büyük Türkçe Sözlük (Comprehensive Turkish Dictionary). The study was conducted using a mixed-methods design. In the qualitative part, the document analysis technique was employed to identify both the definition methods used in dictionaries and examples of incomplete or erroneous definitions. In the quantitative part, the researcher developed a 20-item instrument entitled the Öğrencilerin Tanımları Anlama Düzeyini Belirleme Anketi (ÖTADBA) [Questionnaire for Determining Students' Level of Understanding of Definitions]. The sample of the study consisted of 330 fifth-grade students studying in the Akçaabat and Ortahisar districts of Trabzon. The analysis revealed that the most comprehensible definition method for students was the 'indicative/visual definition,' whereas the least comprehensible was 'definition through synonyms.' In contrast, the most commonly used definition method in the examined dictionaries was the 'analytic/essentialist definition.' Furthermore, issues such as reducing definitions merely to synonyms, lack of example sentences, and insufficient visual support were identified as shortcomings that hindered students' meaning-making processes. These findings indicate that the existing school dictionaries do not adequately take into account students' cognitive levels and linguistic development characteristics. Consequently, there is a need for dictionary studies designed to support students' language development through clearer definitions, enriched with visual elements, based on pedagogical approaches, and free from erroneous or incomplete explanations. The findings of this research provide guiding suggestions for future educational dictionary studies and contribute to the field of lexicography.