Bilim ve Sanat Merkezinde (BİLSEM) Örtük Program: Bir Çoklu Durum Çalışması

Abstract

Bu araştırmanın amacı Bilim ve Sanat Merkezinin (BİLSEM) örtük programını kapsam, işlev ve öğrenciler üzerindeki etki bakımından derinlemesine incelemektir. Bu doğrultuda BİLSEM'in farklı bağlamlarındaki (sosyal-duyuşsal, fiziksel, eğitsel) örtük programın nasıl şekillendiği, hangi amaçlara hizmet ettiği ve üstün yetenekli öğrenciler üzerindeki etkisine ilişkin durumlar üzerinde yoğunlaşılmıştır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan bütüncül çoklu durum deseni kullanılmış; fiziksel bağlam, sosyal - duyuşsal bağlam ve eğitsel bağlamın her biri kendi içerisinde bütüncül olarak ele alınarak bu durumlar üzerinden çalışmanın temel araştırma problemi olan BİLSEM örtük programı çok yönlü bir şekilde ortaya konulmuştur. Araştırmanın yapıldığı kurum Trabzon ilindeki merkezi bir ilçede yer almış olup; maksimum çeşitlilik örnekleme yönteminden yararlanılarak yönetici, öğretmen, öğrenci ve veli paydaşlarının katılımıyla araştırma gerçekleştirilmiştir. Araştırmada veriler toplanırken odak grup görüşmesi, bireysel görüşme, gözlem ve doküman inceleme teknikleri kullanılmıştır. Araştırmada veri toplama aracı olarak öğrencilere yönelik odak grup görüşme formu; öğretmen, yönetici ve velilere yönelik yarı yapılandırılmış bireysel görüşme formları, kurumun yapı ve durumunu gözlemlemek ve incelemek amacıyla BİLSEM okul iklimi gözlem formu ve kurum web haberlerini incelemek amacıyla doküman inceleme formu kullanılmıştır. Araştırmada görüşmelerden toplanan verilerin analizinde nitel veri analizi tekniklerinden biri olan şablon analizi; gözlem ve doküman inceleme formlarından edinilen verilerin analizinde ise içerik analizi kullanılmıştır. Fiziksel bağlam açısından BİLSEM'in örtük programının kapsamında ulaşım sorunu, fiziksel kapasite yetersizliği, plansız mekân tasarımı ve teknolojik alt yapı eksikliklerinin olduğu görülürken; sosyal-duyuşsal bağlam kapsamında üstün yetenekli öğrencileri merkeze alan, öğrenci özgürlüğüne öne veren bir durumun ortaya çıkmış, eğitsel bağlam kapsamında ise bilgi üretiminin öğrenci sorumluluğuna bırakılarak öğrencinin aktif olduğu bir öğretim anlayışının hâkim olduğu belirlenmiştir. BİLSEM'in eğitsel bağlamındaki örtük programda ortaya çıkan aksayan yönlerin ise rehberlik-danışmanlık hizmetlerinin yetersizliği, veli katılımının verimsizliği, ileri eğitim yıllarında (ortaokulun sonuna doğru ve lise dönemleri) öğrenci devamsızlığındaki artış gibi durumlar olduğu görülmüştür. BİLSEM'in örtük programının fiziksel bağlamda ortaya çıkan işlevleri incelendiğinde öğrenme ortamlarında öğrencilerin kaynak ve materyallere yakınlık kurarak bu kaynak ve materyallerle doğrudan etkileşim içerisinde yer almasının ve bilgi üreten birey anlayışının hedeflendiği belirlenmiştir. Sosyal-duyuşsal bağlamda BİLSEM'in örtük programının işlevlerinin eğitsel bağlam kapsamıyla yakın ilişki olduğu, BİLSEM'deki üretim odaklı çalışma anlayışının öğrencilerin içsel motivasyon, yerel ve küresel sorumluluk, iş birliği, saygı ve empati becerilerindeki gelişim açısından önemli bir zemin hazırladığı, bu durumun öğrencilerin akademik bilgi ve becerilerinin değerlerle entegre olmasına yardımcı olduğu görülmüştür. Eğitsel bağlamda BİLSEM'in örtük programının işlevleri incelendiğinde kurumun öğrencilerin araştırmacı kimlik gelişimine yönelik amaçlar doğrultusunda hareket ettiği; bireyin potansiyelini güçlendirme işlevinin öne çıktığı sonucuna ulaşılmıştır. Fiziksel bağlamda BİLSEM'in örtük programının öğrenciler üzerindeki etkisi incelendiğinde BİLSEM'deki zaman yönetimi ve mekânsal olanakların üstün yetenekli öğrencilerin bütünsel gelişim anlayışıyla uyum göstermemesinin öğrencilerin temel fizyolojik gereksinimlerinden sosyal-duygusal sağaltımlarına kadar geniş bir alanda olumsuz etkiler içerdiği belirlenmiştir. Sosyal-duyuşsal bağlamda BİLSEM'in örtük programının öğrenciler üzerindeki etkisi incelendiğinde kendilerini rahat şekilde ifade edebilme, öz güven duygusunu pekiştirme, zekâ ve yeteneğin yalnızlaştırıcı bir özellik olmadığını görme ve kendi potansiyellerinin üretkenliğe dönüşmesinin keyif ve mutluluğu yaşama anlamında BİLSEM'in öğrenciler için sosyal-duygusal güvenlik alanı haline geldiği görülmüştür. Eğitsel bağlamda BİLSEM'in örtük programının öğrenciler üzerindeki etkisi incelendiğinde ise kurumun akademik yazım, sunum, proje üretim süreçlerinin farkındalığını yaşama anlamında öğrencilerin akademik becerilerde yetkinlik geliştirme açısından dikkate değer bir etkisinin olduğu sonucuna ulaşılmıştır.The purpose of this study was to conduct an in-depth investigation into the hidden curriculum of the Science and Art Center (BİLSEM) regarding its scope, function, and effects on students. The study focused on how the hidden curriculum across different contexts of BİLSEM (socio-affective, physical, and educational) was shaped, what functions it served, and its effects on gifted students. The study employed a holistic multiple-case design, a qualitative research method, where physical, socio-affective, and educational contexts were each analyzed holistically. Subsequently, these cases were synthesized to comprehensively reveal the core research problem which was the hidden curriculum of BİLSEM. The institution hosting the research was situated in a central district of the Trabzon province. Employing a maximum variation sampling strategy, the study incorporated a diverse stakeholder cohort comprising administrators, teachers, students, and parents. Data for the study were gathered through a triangulation of focus group interviews, individual interviews, direct observations, and document analysis. The data collection instruments utilized in the study included a focus group interview guide for students and semi-structured individual interview protocols for teachers, administrators, and parents. Additionally, a BİLSEM school climate observation form was employed to assess the institutional structure and dynamics, while a document analysis protocol was used to examine the institution's official web-based news publications. The study employed template analysis—a qualitative data analysis technique—to analyze the interview data, while content analysis was utilized to interpret the data derived from observations and document review protocols. Regarding the physical context, the scope of BİLSEM's hidden curriculum revealed transportation challenges, inadequate physical capacity, unplanned spatial design, and technological infrastructure deficiencies. An environment centered on gifted students and emphasizing student autonomy emerged within the socio-affective context while the educational context was characterized by an instructional approach where knowledge production is designated to student responsibility, ensuring active student participation. Regarding the educational context of BİLSEM's hidden curriculum, the identified challenges included inadequate guidance and counseling services, inefficient parental involvement, and an escalation in student absenteeism during advanced educational stages, particularly toward the end of middle school and throughout the high school period. An examination of the functions emerging from BİLSEM's hidden curriculum within the physical context revealed that fostering close proximity and direct interaction between students and educational resources/materials within learning environments was intended to cultivate the ideal of the student as a knowledge-producing agent. Within the socio-affective context, the functions of BİLSEM's hidden curriculum exhibited a close alignment with the scope of the educational context. The production-oriented workflow at BİLSEM provided a critical foundation for cultivating students' intrinsic motivation, local and global responsibility, collaboration, respect, and empathy, thereby facilitating the integration of academic knowledge and skills with core values. Regarding the functions of BİLSEM's hidden curriculum within the educational context, it was concluded that the institution operates in alignment with objectives targeting the development of students' researcher identities, prominently foregrounding the function of enhancing individual potential. Regarding the student-level impacts of BİLSEM's hidden curriculum within the physical context, findings indicated that discrepancies between institutional time management and spatial capacities, in relation to the holistic developmental needs of gifted students, exerted adverse effects ranging from basic physiological necessities to socio-emotional well-being. Regarding the impacts of BİLSEM's hidden curriculum on students within the socio-affective context, it was observed that BİLSEM served as a socio-emotional safety zone for students, enabling them to express themselves freely, reinforcing their self-confidence, helping them realize that intelligence and talent are not isolating traits, and allowing them to experience the joy and happiness of transforming their potential into productivity. Regarding the impacts of BİLSEM's hidden curriculum on students within the educational context, it was concluded that the institution had a remarkable effect on developing students' competence in academic skills, specifically in terms of experiencing awareness of academic writing, presentation, and project production processes.