Cumhuriyet Dönemi Trabzon’da Medrese Eğitimi

Abstract

Bu araştırma, Cumhuriyet döneminde Trabzon’da medrese geleneğinin hangi toplumsal, pedagojik ve kültürel dinamikler üzerinden sürdürüldüğünü incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde durum çalışması desenine dayanmaktadır. Veriler, Karadeniz’de Hoca Olmak adlı eserde yer alan kırk din görevlisinin sözlü tarih anlatılarından doküman incelemesi yoluyla elde edilmiş ve içerik analizi ile tematik olarak çözümlenmiştir. Bulgular beş temel başlık altında toplanmıştır. Medrese eğitimine yönelimin ekonomik imkânsızlıklar, din görevlisi olma arzusu, dinî kimliği koruma isteği ve nesiller arası bilgi aktarımı sorumluluğu gibi çok boyutlu nedenlere dayandığı görülmüştür. Medreseler özellikle kırsal bölgelerde hem bir meslek yolu hem de dinî kimliği muhafaza eden bir yapı olarak işlev görmüştür. Eğitim faaliyetleri, resmî kurumların ortadan kalkmasına rağmen camilerde, hoca evlerinde, dükkânlarda ve kırsal alanlarda sürdürülmüş; mekândan ziyade hocanın ilmî otoritesi belirleyici olmuştur. Medrese geleneğini taşıyan hocaların icâzet sahibi, klasik müfredata hâkim, çoğu zaman hasbî anlayışla hizmet eden ve talebelerinin maddi-manevi ihtiyaçlarını üstlenen şahsiyetler olduğu tespit edilmiştir. Kıraat alanında yetişen kurrâlar ise bölgeyi ulusal ölçekte bir ihtisas merkezine dönüştürmüştür. Öğrencilerin eğitim süreçlerinin maddi yoksunluklar, baskılar ve zor şartlar altında gerçekleştiği; buna rağmen güçlü hoca-talebe ilişkisi, kalfalık sistemi ve birebir tedris yöntemi sayesinde ilmî derinliğin korunduğu belirlenmiştir. Eğitim süreci icâzetle tamamlanmakta; bu durum hem ilmî silsileye katılımı hem de meslekî meşruiyeti temsil etmektedir. Medrese eğitimi imam, müftü, vaiz ve Kur’an kursu hocası gibi meslekî çıktılar üretmiş; aynı zamanda toplumsal dayanışmayı ve dinî hafızayı güçlendiren bir işlev üstlenmiştir. Medrese geleneğini taşıyan hocaların sadece öğretici değil; aynı zamanda toplumsal rehber, ahlaki otorite ve kriz dönemlerinde koruyucu figür olarak konumlandıkları belirlenmiştir. Son olarak, medrese eğitiminin yalnızca din görevlisi yetiştirmekle sınırlı kalmadığı; imam, müftü, vaiz ve Kur’an kursu hocası gibi meslekî çıktılar üretmenin yanında, bölgesel dinî hafızayı canlı tutan, toplumsal dayanışmayı güçlendiren ve dinî otoriteyi yeniden üreten bir işlev üstlendiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu yönüyle araştırma, din eğitimi tarihi literatürüne bölgesel ölçekte özgün ve analitik bir katkı sunmaktadır.This study examines the social, pedagogical, and cultural dynamics that sustained the madrasa tradition in Trabzon during the Republican period. Using a qualitative case study design, data were obtained through document analysis of the narratives of forty scholars in Karadeniz'de Hoca Olmak and analyzed thematically. The findings indicate that orienta- tion toward madrasa education was shaped by four key factors: economic constraints, the desire to become a religious official, the intention to preserve religious identity, and the responsibility of intergenerational knowledge transmission. Particularly in rural areas, madrasas functioned both as a pathway to a profession and as a structure preserving reli- gious identity. Despite the collapse of formal institutions, educational activities continued in mosques, scholars' homes, rural settings, and even shops, where the teacher's scholarly authority, rather than the physical space, was determinative. The scholars who sustained this tradition possessed ijazah, were well-versed in the classical curriculum, served with a selfless ethos, and assumed responsibility for the material and spiritual needs of their students. Scholars specializing in Qur'anic recitation (qurrāʾ) transformed the region into a nationally recognized center of specialization. Although students' education proceeded under material hardship and external pressure, scholarly depth was maintained through strong teacher–student relationships, the journeyman system, and one-to-one instruction. The process culminated in the granting of ijazah, representing both participation in the scholarly chain of transmission and professional legitimacy. These scholars functioned not only as educators but also as social guides, moral authorities, and protective figures during times of crisis. Madrasa education thus produced professional outcomes — imams, muftis, preachers, and Qur'an course instructors — while sustaining regional religious memory, strengthening social solidarity, and reproducing religious authority. The study thereby contributes an original, analytically grounded perspective to the literature on the history of religious education.