II. Meşrutiyetten Erken Cumhuriyete Vatandaşlık Anlayışı (Malumat-I Medeniye ve Yurt Bilgisi Ders Kitapları)

Abstract

Vatandaşlık bir millete aidiyet duyma, belirli görev ve sorumlulukları üstlenme gibi kazanımların elde edildiği, bireylere devlet karşısında statü kazandıran bir kavramdır. Devletler bu görev ve sorumlulukların farkında olan, kendilerine aidiyet duygusuyla bağlı siyasal sistemin gereklilikleri ve toplumun beklentilerini gerçekleştirecek becerilere sahip vatandaşlar yetiştirmeyi amaçlamaktadırlar. Bu görev ve sorumlulukları bireylere kazandırma noktasında eğitim programları önemli bir görev üstlenmektedir. Bu çalışmada 1908 basımlı ve ilk mekteplerde okutulan Sual ve Cevaplı Malumat-ı Medeniye ders kitabı ile 1927 basımlı ve beş yıl süre ile ilk mekteplerde okutulması kararlaştırılan Yurt Bilgisi ders kitabına yansıyan vatandaşlık anlayışı incelenmiştir. Ders kitaplarına yansıyan vatandaşlık anlayışı; ideal vatandaş, vatandaşın görevleri, devletin sorumlulukları, vatandaşlık kazanımları ve vatandaşlığı tamamlayıcı öğeler kategorileri oluşturularak ele alınmıştır. Çalışmanın verileri nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi tekniği esas alınarak toplanmış, toplanan veriler içerik analizi ile çözümlenmiştir. Araştırmada elde edilen verilere göre; Osmanlı döneminde okutulan Malumat-ı Medeniye ile Cumhuriyetin ilanından sonra okutulan Yurt Bilgisi ders kitaplarına yansıyan vatandaşlık anlayışında birtakım farklılıkların olduğu tespit edilmiştir. Meşruti yönetimle idare edilen Osmanlı Devleti’nde çok uluslu yapının bir yansıması olarak vatandaşları bir arada tutacak ortak değerlere ders kitabında yer verilirken, Cumhuriyetin ilanı ile ulus devlet anlayışının bir getirisi olarak Türklük şuuru oluşturulmaya çalışılmıştır.